Önemli bir nokta olarak, açık piyasa işlemleri yalnızca para politikası amaçlarıyla yürütülür; Hazine’ye ya da kamu kurum ve kuruluşlarına doğrudan kredi sağlanması amacıyla kullanılamaz. Ayrıca Merkez Bankası, kamu borçlanma araçlarını birincil piyasadan satın alamaz.
Politika faizi, TCMB’nin temel para politikası aracı olup, genellikle bir hafta vadeli repo ihalelerinde uygulanan faiz oranı olarak tanımlanır.
Açık Piyasa İşlem Türleri
1. Depo İşlemleri
Depo işlemleri, Merkez Bankası’nın belirli vadelerle bankalara teminat ve limitler çerçevesinde sunduğu mevduat imkânıdır. Bu kapsamda bankalar, TCMB’nin belirlediği faiz oranları üzerinden Türk lirası borç alıp verebilirler. Depo imkânı, Merkez Bankası bünyesinde işleyen Bankalararası Para Piyasası aracılığıyla yürütülmektedir.
2. Repo İşlemleri
Repo (geri alım vaadiyle menkul kıymet alımı) işlemleri, piyasada geçici likidite sıkışıklığı yaşandığında devreye girer. Merkez Bankası, yetkili kurumlardan belirli bir vadede geri satma taahhüdüyle menkul kıymet satın alır. Böylece bankacılık sistemine geçici süreli fon sağlanmış olur. Repo sürecinde:
Sözleşme tarihi işlemin yapıldığı gündür.
Menkul kıymet, işlem tarihinde belirlenen fiyatla alınır.
Geri satım fiyatı, işlem gününde sabitlenir.
İşleme taraf olan kuruluş, vade sonunda kıymeti geri alma yükümlülüğünü taşır.
Merkez Bankası’nın piyasaya sağladığı net fonlama, depo ve repo işlemlerinin toplamıyla belirlenir.
3. Ters Repo İşlemleri
Ters repo, repo işleminin tersi olarak piyasadan geçici likidite çekmek amacıyla uygulanır. TCMB, portföyündeki menkul kıymetleri yetkili kurumlara satar ve ileri bir tarihte geri alma taahhüdünde bulunur. Bu yöntem, piyasada fazla likidite olduğu dönemlerde etkin bir araçtır.
4. Doğrudan Alım İşlemleri
Piyasada kalıcı likidite yetersizliği olduğunda, TCMB doğrudan alım yöntemine başvurur. Bu durumda Merkez Bankası, piyasadaki menkul kıymetleri işlem tarihinde belirlenen fiyatla ve valör tarihinde satın alır. Böylece piyasaya uzun vadeli ve kalıcı bir likidite desteği sağlanır.
5. Doğrudan Satım İşlemleri
Kalıcı likidite fazlası yaşandığında, TCMB portföyünde bulunan menkul kıymetleri piyasaya doğrudan satabilir. Bu yöntemle sistemden likidite çekilir ve para arzı dengelenir.
6. Likidite Senedi İhracı
Merkez Bankası, fazla likiditeyi kalıcı biçimde sterilize etmek için likidite senetleri ihraç edebilir. Yasal çerçeveye göre vadesi 91 günü aşmayan bu senetler, gerektiğinde ikincil piyasada alınıp satılabilir ve TCMB tarafından erken itfa edilebilir. Ancak bu senetler, yatırım amacıyla değil yalnızca para politikası etkinliğini artırmak amacıyla çıkarılır.
7. Türk Lirası Depo Alım İhalesi
TCMB, piyasada oluşan Türk lirası likidite fazlasını yönetmek amacıyla ihale yöntemiyle bankalardan TL depo alımı gerçekleştirebilir. Bu uygulama, likidite yönetiminin etkinliğini artıran tamamlayıcı bir araçtır.
Açık piyasa işlemleri, Merkez Bankası’nın para politikası stratejisinin merkezinde yer alır. Repo, ters repo, doğrudan alım-satım işlemleri, depo imkânları ve likidite senedi ihraçları gibi araçlarla TCMB, piyasadaki likidite koşullarını düzenler ve faiz oranlarının politika faizi etrafında şekillenmesini sağlar. Bu yönüyle açık piyasa işlemleri, fiyat istikrarı ve finansal istikrar hedeflerine ulaşılmasında kritik bir rol üstlenmektedir.
