Dünyanın iki süper gücü ABD ile Çin arasındaki ekonomik ve teknolojik rekabet, küresel ticaret dengelerini derinden etkiliyor. Gümrük tarifeleri, ihracat kısıtlamaları ve stratejik ham madde kontrolleri üzerinden tırmanan gerilim, sadece iki ülkeyi değil tüm dünya ekonomisini tehdit eder hale geldi.
Ticaret Savaşının Yeni Cephesi: Çipler, Yapay Zeka ve Nadir Elementler
Washington ile Pekin arasında yıllardır süren ticaret restleşmesi, çip endüstrisinden yapay zekaya, nadir toprak elementlerinden tarım ürünlerine kadar birçok alana yayılmış durumda.
Tarifelerle başlayan bu ekonomik rekabet, teknoloji ve savunma sanayi alanlarında da yeni kriz başlıkları yaratıyor.
Çin’den Nadir Toprak Elementlerine İhracat Kısıtlaması
Çin hükümeti, 9 Eylül’de nadir toprak elementleri ve bunların üretim teknolojilerine yönelik yeni ihracat kısıtlamaları açıkladı. Ertesi gün ise aralarında ABD’li savunma sanayi şirketlerinin bulunduğu 14 firmayı yaptırım listesine aldı.
Ayrıca Çin, Amerikan çip üreticisi Qualcomm hakkında anti-tekel soruşturması başlattı.
Trump’tan Sert Tepki: “Yüzde 100 Ek Vergi Geliyor”
ABD Başkanı Donald Trump, Çin’in kısıtlamalarına sert yanıt verdi.
“Dünyanın Çin’i esir almasına asla izin veremeyiz.”
diyen Trump, Çin’in nadir elementlere getirdiği sınırlamaları “sinsi” ve “düşmanca” olarak nitelendirdi.
Trump, bu tutumun sürmesi halinde 1 Kasım’dan itibaren Çin’den ithal edilen tüm ürünlere yüzde 100 ek gümrük tarifesi uygulanacağını ve kritik yazılım ihracatının tamamen durdurulacağını duyurdu.
APEC Zirvesi Öncesinde Kritik Hamleler
Söz konusu kararların, ABD ile Çin liderlerinin Güney Kore’deki APEC Zirvesi öncesinde gelmesi dikkat çekti. Zirvede iki liderin yüz yüze görüşmesi beklenirken, gerilim diplomatik temasları da gölgeliyor.
Trump, ilk etapta görüşmeyi iptal edebileceğini söylese de daha sonra “açık kapı” mesajı verdi.
Çin Küresel Nadir Element Pazarını Kontrol Ediyor
ABD Jeolojik Araştırmalar Kurumu (USGS) verilerine göre 2024’te dünya genelinde 390 bin ton nadir toprak elementi üretildi; bunun 270 bin tonu Çin’de gerçekleştirildi.
Bu oran, küresel üretimin yaklaşık %69’una denk geliyor. Çin aynı zamanda işleme kapasitesiyle de dünya pazarının %85’ini elinde bulunduruyor.
Bu nedenle Pekin’in ihracat kısıtlamaları, küresel teknoloji zincirini doğrudan etkiliyor.
ABD ve Çin Arasında Karşılıklı Yaptırımlar Zinciri
Çin Ticaret Bakanlığı, ABD ve Kanada merkezli 14 şirketi “güvenilmez varlıklar listesine” aldı.
Pekin yönetimi, bu firmaların Tayvan ile askeri iş birliği yaptığını ve Çin’in egemenliğine zarar verdiğini öne sürdü.
Aynı gün, Çin Devlet Piyasa Düzenleme İdaresi Qualcomm hakkında anti-tekel soruşturması başlattı. Soruşturma, şirketin İsrailli Autotalks firmasını devralma sürecinde Çin’in rekabet yasalarını ihlal edip etmediğini inceleyecek.
Çip Savaşı Derinleşiyor
ABD’de Joe Biden döneminde yürürlüğe giren Çip ve Bilim Yasası, Çin’in ileri çip teknolojilerine erişimini sınırlamıştı. Bu yasa, 2022’den itibaren Çinli teknoloji devlerini hedef alan ihracat kısıtlamalarını beraberinde getirdi.
Trump yönetimi de göreve döndükten sonra bu kısıtlamaları sürdürdü ve özellikle yapay zeka çipleri ile çip tasarım yazılımlarına ihracat kontrolü getirdi.
Tarife Restleşmesi: Küresel Ticaretin Kalbinde Gerilim
Trump’ın yeniden göreve gelmesinin ardından açıklanan ek gümrük vergileri, Çin’in misillemesiyle yeni bir “tarife savaşı” başlattı.
ABD’nin tarifeleri %145’e, Çin’in karşılık olarak uyguladığı vergiler ise %125’e kadar çıktı.
Ancak iki ülke, Cenevre, Londra ve Stockholm’de yapılan müzakerelerde geçici uzlaşmalar sağlayarak tarifeleri kademeli olarak düşürme konusunda anlaşmaya vardı.
Tarafların 10 Kasım öncesinde yeniden görüşmesi bekleniyor.
Küresel Denge Kırılganlaşıyor
ABD ve Çin arasındaki ekonomik ve teknolojik çekişme, artık yalnızca iki ülke arasındaki bir ticaret mücadelesi olmaktan çıktı.
Çipten yapay zekaya, nadir elementlerden enerji teknolojilerine kadar uzanan bu rekabet, küresel tedarik zincirlerini sarsıyor ve dünya ekonomisinin istikrarını tehdit ediyor.
